#ekoIQ | Sürdürülebilirlik Hakkında Her Şey
Yol Haritası

COP30 Başkanı’nın Fosil Yakıttan Çıkış için Sunduğu Yol Haritası

Her ülkenin enerji sistemi, ekonomisi, ulusal önceliği ve kapasitesi farklı. Bu nedenle yol haritası tek tip bir reçete sunmuyor. Her ülke kendi yolunu çizerken Belém Hazırlık Endeksi’ni kullanarak durum değerlendirmesi yapabilecek. Ancak uygulamanın insanların ihtiyaçlarını karşılaması, enerjiye erişimi ve kalkınmayı güvence altına alması şart.

 Sibel BÜLAY, [email protected]

COP28’de tamamlanan ilk Küresel Durum Değerlendirmesi, enerji sistemlerinde fosil yakıtlardan adil, düzenli ve hakkaniyetli biçimde uzaklaşılması gerektiğini ortaya koymuştu. Belém’de, Devlet Başkanı Lula bu taahhüdün uygulamaya dönüşmesi için bir yol haritası çağrısı yaptı. Brezilya’nın COP30 Dönem Başkanı Corrêa do Lago ise Mutirão ruhuna dayanan bu yol haritasını Antalya’da sundu.

Tek Başına Ulusal Eylem Yetmeyecek

Yol haritası, dönüşümün zor ve karmaşık bir süreç olacağını açıkça kabul ediyor. Mesele yalnızca enerji üretimi değil. Tüketim kalıpları, kamu gelirleri, istihdam ve geçim kaynakları da bu dönüşümün parçası. Belgenin ana mesajı net: “Birbirine bağlı küresel bir pazarda talep ve arz birlikte yönetilmeden sonuç alınamaz.”

Süreç üç aşamadan oluşuyor: Teşhis, uygulama ve Belém Hazırlık Endeksi ile ülkelerin geçiş kapasitesinin analizi. Yol haritası şu sorulara yanıt arıyor:

  • Ülkeler talep tarafında hangi zorluklarla karşılaşıyor?
  • Fosil yakıt üreticilerinin karşı karşıya olduğu sorunlar neler?
  • Fosil yakıtlardan çıkışın ekonomik maliyeti ne?
  • Ülkeleri hangi riskler bekliyor?
  • Değişimi yönetmek için kurumsal ve mali kapasite yeterli mi?

Her ülkenin enerji sistemi, ekonomisi, ulusal önceliği ve kapasitesi farklı. Bu nedenle yol haritası tek tip bir reçete sunmuyor. Her ülke kendi yolunu çizerken Belém Hazırlık Endeksi’ni kullanarak durum değerlendirmesi yapabilecek. Ancak uygulamanın insanların ihtiyaçlarını karşılaması, enerjiye erişimi ve kalkınmayı güvence altına alması şart.

Hızlandırılmış bir geçiş üç sonuç vadediyor: Küresel ısınmayı 1,5 derece sınırında tutmak, enerji yoksulluğu yaşayanlar için enerji arzını güvenceye almak ve şoklara karşı daha dirençli ekonomiler kurmak.

Üç Öncelik

Bu yol haritasıyla ilgili Birleşmiş Milletler (BM) Genel Sekreteri António Guterres üç öncelik belirledi:

Birinci öncelik: Hükümetlerin fosil yakıtların nerelerde kullanıldığını, hangi işlerin ve gelirlerin bunlara bağlı olduğunu ve alternatiflerin önünde hangi engellerin durduğunu haritalandırması gerekiyor. Temiz enerjiye erişim yaygınlaştırılırken kırılganlıklar azaltılmalı, işçiler ve topluluklar korunmalı. Fosil yakıttan elde edilen aşırı kazançlar vergilendirilmeli ve bu kaynak geçiş sürecinde topluma destek olarak kullanılmalı. Yol haritası, 2028’deki bir sonraki küresel durum değerlendirmesine kadar her ülkenin fosil yakıt kullanımını veya üretimini azaltmak için neler yaptığını, bundan sonra neler yapacağını ve ilerlemeyi nasıl ölçeceğini ortaya koyabilmesini bekliyor.

İkinci öncelik: Finansmanın doğru yere ulaşması. Uluslararası desteğin, geçiş sürecindeki ülkelerin ihtiyaçlarıyla uyumlu olması, özellikle de sınırlı destek alan ve ekonomisi büyük ölçüde petrol ve doğalgaza bağımlı ülkeler açısından büyük önem taşıyor. Gelişmiş ülkeler, kalkınma bankaları ve diğer ortaklar finansmanı, teknolojiyi ve kapasite geliştirmeyi bu öncelikler etrafında koordine etmeli. Kalkınma bankalarından daha fazla risk almaları, sermaye maliyetini düşürmeleri ve özel yatırımı harekete geçirecek yenilikçi finansal araçlar kullanmaları isteniyor. İnandırıcı bir geçiş planının karşılığında inandırıcı bir destek teklifi de gerekiyor. Altyapı yatırımlarında ise temiz enerji esas alınmalı.

Üçüncü öncelik: Hiçbir ülke bu geçişi tek başına yapamaz. Fosil yakıt ithalatçısı ve ihracatçısı ülkelerin kararları birbirine bağlı, dolayısıyla planlamaları da birlikte yapılmalı. İthalatçı ve ihracatçının iş birliği yapması gerek. Üretici ülkelerin ekonomilerini çeşitlendirmesi gerekiyor. Yol haritası, dirençli ve rekabetçi bir ekonomiye geçişin bu kritik boyutunu pragmatik biçimde ilerletmeyi amaçlıyor.

BM’nin Rolü

Genel Sekreter Guterres, BM’nin bu süreçte üç alanda devrede olacağını duyurdu. Ülkelerin yol haritalarını hazırlamasına ve ekonomik-sosyal etkilerini değerlendirmesine destek vermek, kalkınma bankalarını ve ortakları ulusal öncelikler etrafında buluşturmak, üretici ve tüketicileri geçişi birlikte yönetmek üzere bir araya getirmek. BM Küresel Şebeke Hızlandırıcısı da uygulamadaki en büyük engellerden birini aşmaya yardımcı olacak. Mesajın özü şu: “Fosil yakıtlardan uzaklaşmayı çözülemez bir mesele gibi görmeyi bırakmanın vakti çoktan geldi.”

Aktörlerin Sesi

Guterres, Orta Doğu’daki krizin fosil yakıt bağımlılığının ekonomik ve güvenlik bedelini gözler önüne serdiğini belirtti: “Çatışmanın başlamasından bu yana yalnızca Avrupa Birliği (AB), karşılığında tek bir ek molekül yakıt almadan, fazladan fosil yakıt ithalat maliyeti olarak 100 milyar eurodan fazla ödedi. 130 ülkede benzin fiyatları yükseldi; aileler, işletmeler ve hükümetler bedelini ödüyor. Bu arada dokuz petrol şirketi yalnızca üç ayda 95 milyar ABD dolarından fazla kazanmaya hazırlanıyor. Bu, günde 1 milyar dolardan fazla demek.”

Simon Stiell, 2028’deki ikinci küresel durum değerlendirmesine kadar hangi engellerin sürdüğünün ve hangi alanlarda daha güçlü iş birliğine ihtiyaç duyulduğunun görülebilmesi gerektiğini söyledi. Ona göre elde edilen ilerleme üzerine inşa edilmeli ve iklim bilimiyle uyumlu yeni hedeflere zemin hazırlanmalı.

John Kerry, rakamlarla çelişkiyi hatırlattı: “Dubai bize en güçlü ortak misyon bildirisini sundu. 2024’te yeni yenilenebilir enerji projelerinin %91’i, en ucuz yeni fosil alternatiften daha ucuza geldi. Buna rağmen Dubai’de dekarbonizasyon şartını imzalayan şirketler, takip eden yılın yalnızca ilk dokuz ayında 68 yeni petrol ve gaz sahasını ve genişlemesini onayladı. İklim krizini en yoğun şekilde yaşayan ülkelere fon bulmaya çalıştığımız bir dönemde fosil yakıta yaklaşık 250 milyar dolarlık yeni yatırım yapıldı.” Kerry’ye göre tablo ortada: Geçen yıl dünya tarihte görülmemiş miktarda fosil yakıt yaktı, atmosfere rekor düzeyde karbondioksit saldı ve yürürlükteki politikalarla 2,8 dereceye gidiyor!

Marina Silva, COP30’da başlayan ikinci Küresel Durum Değerlendirmesi’nin fiilen uygulanan girişimlerin ve politikaların değerlendirmesi olması gerektiğini vurguladı. Değerlendirmenin, fosil yakıt bağımlılığından uzaklaşma yol haritasının katkılarını, 2025’teki Küresel Etik Durum Değerlendirmesi’ni ve eylemlere yön vermek için zamanında hazır olması gereken IPCC bilimsel değerlendirmelerini içermesini istedi. İklim bilimini zayıflatma yönündeki her girişimle ilgili endişesini de dile getirdi. Silva konuşmasını şu görüntüyle bağladı: Dubai’de Kutup Yıldızı 1,5 derece taahhüdünü hatırlatmıştı, Belém’de Güney Haçı yol haritalarını çizmeye yardımcı oldu. Şimdi, Türkiye’nin sularını birbirine bağlayan dört denize ve boğazlara bakarken bu yolculuğa devam etmek gerekiyor. Dönem başkanlıkları ve ufuklar değişse de bilim ve yaşamın korunması kararlara yön vermeye devam etmeli.

Sibel Bülay

Akıllı Şehirler Danışmanı | Yaşanabilir Kentler