EKOIQ
Türkiye’nin, elektriğin küresel nihai enerji tüketimindeki payını 2035’e kadar %35’e çıkarma hedefi, COP31’in enerji gündeminde geniş yer bulurken, gelecek yıl COP32’ye ev sahipliği yapacak Etiyopya da “35’e 35” hedefine desteğini açıkladı. Avrupa Komisyonu ise gelişmekte olan ülkelerde yatırımların önünü açmayı amaçlayan Electrify Now Finansman Koalisyonu’nun başlatıldığını duyurdu. Uluslararası Enerji Ajansı İcra Direktörü Dr. Fatih Birol, enerji güvenliği ile temiz enerjiye geçiş hedeflerinin hiç olmadığı kadar yakınlaştığını ifade etti.
COP31’de Türkiye’nin 2035’e kadar %35 elektrifikasyon hedefi, zirvenin enerji gündeminde geniş yer buluyor. Petrol ve doğalgaz tedarikinde yaşanan kesintiler ve fiyat dalgalanmaları, ülkeleri öz kaynaklarından ürettikleri elektriğe yöneltiyor. Bununla birlikte aynı hedefin etrafında buluşan ülkelerin durumları birbirinden oldukça farklılık gösteriyor. Enerji tüketiminde elektriğin payını artırmaya çalışan ülkelerin yanı sıra nüfusunun önemli bir bölümünün hâlâ elektriğe erişemediği ülkeler de var.
COP31 kapsamında düzenlenen Küresel Elektrifikasyon Bakanlar Toplantısı ve Elektrifikasyon Forumu’nda farklı ihtiyaçlar bir arada ele alındı. Gelişmekte olan ülkeler yüksek borçlanma maliyetleri ve altyapı eksikliklerine dikkat çekerken, gelişmiş ülkeler ise elektrik kullanımındaki artışın temiz enerjiyle birlikte ilerlemesi gerektiğini ifade etti. Dolayısıyla mesele, elektrik kullanımını artırmanın yanında bu elektriğin nasıl üretileceği, tüketiciye hangi maliyetle ulaşacağı ve yatırımların nasıl finanse edileceği noktasına geldi.
Türkiye’nin elektrifikasyon gündemine bir destek de gelecek yıl COP32’ye ev sahipliği yapacak Etiyopya’dan geldi. Gelecek yıl COP32 Başkanlığı adına konuşan Dr. Selam Kidane Abebe, Etiyopya’nın taahhüdü desteklediğini açıkladı. Avrupa Komisyonu ise gelişmekte olan ülkelerde yatırımların önünü açmayı amaçlayan Electrify Now Finansman Koalisyonu’nun başlatıldığını duyurdu.
Fosil Yakıtların Yerine Elektrikli Teknolojiler
Elektriğin küresel nihai enerji tüketimindeki payının yaklaşık %23’ten %35’e çıkarılması hedeflenirken, bu aynı zamanda kullanılan fosil yakıtların yerine elektrikli teknolojilerin yaygınlaşması anlamına da geliyor.
Uluslararası Yenilenebilir Enerji Ajansı (IRENA) Genel Direktörü Francesco La Camera ise yeni hedef belirleme tartışmalarına tepki gösterdi. Paris Anlaşması ve Dubai’de düzenlenen COP28’de taahhütlerin zaten verildiğini hatırlatan La Camera, artık bu sözlerin yerine getirilmesi gerektiğini söyledi. La Camera, 35’e 35 ile ülkelerden yeni taahhütler istenmediğini vurgulayarak müzakerecilere, verilen sözleri uygulamaya geçirecek adımlar üzerinde çalışma çağrısı yaptı.
Türkiye’nin sunduğu taahhüt de her ülkeye aynı oranda elektrifikasyon zorunluluğu getirmiyor. Ülkelerin farklı koşullarını gözeten, yeni bağlayıcı ulusal yükümlülükler oluşturmayan ortak bir hedef olarak tanımlanıyor. Hedefin hayata geçirilmesi için Küresel Elektrifikasyon Girişimi de duyuruldu. Girişim kapsamında ülkeler deneyimlerini paylaşacak, elektrifikasyondaki ilerleme izlenecek ve özellikle dağıtım şebekelerini geliştirmek için ortak çalışmalar yürütülecek.
Elektrifikasyonun Hız Kazanmasında Enerji Krizleri de Etkili
Elektrifikasyonun hız kazanmasında iklim hedeflerinin yanı sıra son yıllarda yaşanan enerji krizleri de etkili. Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) İcra Direktörü Dr. Fatih Birol, enerji güvenliği ile temiz enerjiye geçiş hedeflerinin hiç olmadığı kadar yakınlaştığını söyledi.
Birol, Rusya’dan Avrupa’ya enerji akışındaki kesintilerin ve Orta Doğu’dan yapılan tedarike duyulan güvenin sarsılmasının ülkeleri kendi kaynaklarına yönelttiğini belirtti. Elektrikli araçlara verilen devlet destekleri ise petrol tedarikindeki riskleri azaltmanın bir yolu olarak görülüyor.
Elektrik talebinin toplam enerji talebinden üç kat hızlı büyüdüğünü söyleyen Birol, bu artışı üç unsurla açıklıyor: “Elektrikli araçlar, yapay zeka ile veri merkezleri ve en önemlisi de klima kullanımı.” Birol’a göre 35’e 35 taahhüdünün çok sayıda ülke tarafından desteklenmesi, yatırımcılara geleceğin elektrikte olduğu mesajını verebilir.
Ancak bu hedefe mevcut hızla ulaşmak mümkün görünmüyor. Avustralya İklim Değişikliği ve Enerji Bakanı ve COP31 Müzakereler Başkanı Chris Bowen’a göre, elektriğin enerji tüketimindeki payı 2010’dan bu yana yılda ortalama 0,3% puan arttı. Aynı hızın korunması durumunda ise 2035’te %26’ya ulaşılabilecek. Yani %35 hedefi için yıllık artışın yaklaşık dört katına, 1,2% puana çıkması gerekiyor.
Dünyanın Bir Bölümü Hâlâ Elektriğe Ulaşamıyor: 655 milyon Kişi Elektriksiz
Elektrik kullanımının nasıl artırılacağı tartışılırken dünyanın bir bölümü de hâlâ elektriğe ulaşamıyor. COP29 Başkanlığı temsilcisi Muhtar Babayev’in paylaştığı verilere göre, 2024’te 655 milyon insanın elektriğe erişimi yoktu. Dolayısıyla ülkelerin elektrik konusunda aynı noktada olmadığı açıkça görülüyor. Dönüşümün bu ayağında finansman ihtiyacı da büyük bir rol oynuyor.
Gelecek yıl Etiyopya’da gerçekleşecek COP32’nin başkanlığı adına konuşan Dr. Selam Kidane Abebe, Etiyopya’nın yenilenebilir enerji kaynaklarıyla elektriğe erişimini genişletmek istediğini, ancak bunun için finansman gerektiğini vurguladı. Özellikle Afrika ülkelerinin karşılaştığı yüksek borçlanma maliyetlerinin düşürülmesi de bu noktada önem kazanıyor.
Birol’un Sahraaltı Afrika ile Belçika arasında yaptığı karşılaştırma ise bu eşitsizliği ortaya koyuyor. Güçlü güneş enerjisi potansiyeline rağmen Sahraaltı Afrika’nın tamamında güneşten üretilen elektrik, Belçika’nın güneşten elektrik üretimiyle aynı düzeyde kalıyor. Diğer deyişle iki bölgenin büyüklüğü ve güneş potansiyeli karşılaştırıldığında aradaki fark daha da belirginleşiyor. Birol’un dikkat çektiği bu tablo, enerjiye erişimdeki adaletsizliği de ortaya koyuyor. Nüfusunun yaklaşık yarısının elektriğe erişemediği bir bölge, sahip olduğu güneş enerjisi potansiyelinden yeterince yararlanamıyor.
Küçük ada devletleri açısından ise ithal dizele bağımlılığın azaltılması ve aşırı hava olaylarına dayanıklı elektrik altyapısının kurulması öne çıkıyor.
Finansman Boyutu Hangi Noktada?
OECD Çevre Direktörü Jaime de Bourbon de Parme, IEA verilerine atıfla elektrifikasyon yatırımlarının 2025’te yaklaşık 1,8 trilyon dolar olduğunu, %35 hedefi için önümüzdeki 10 yılda yıllık 3,5 trilyon dolara yükselmesi gerektiğini söyledi. Kurumsal yatırımcıların yaklaşık 150 trilyon dolar yönettiğine dikkat çekerek bu kaynakların küçük bir bölümünün elektrifikasyona gittiğini ve yatırımların ağırlıkla OECD ülkelerinde toplandığını belirtti. Diğer deyişle kaynak var, ancak gelişmekte olan ülkeler bu kaynağa ulaşmakta zorlanıyor.
Bu ülkelere daha fazla yatırım yapılabilmesi için finansman bulabilecek projelerin hazırlanması gerekiyor. Özel sermayeyi çekebilen iş modellerinin yaygınlaştırılması ve sınırlı kamu kaynaklarının yatırımların önünü açacak biçimde kullanılması da öneriler arasında.
Elektrik Sistemi Daha Esnek Hale Gelmeli, Maliyet Ucuzlamalı
Sustainable Energy for All (SEforALL) CEO’su Damilola Ogunbiyi, bazı projelerin teknoloji nedeniyle değil, finansman biçimi yüzünden ilerleyemediğini anlattı. Yerel para birimiyle finansmanın, kur riskinin azaltılması ve son kullanıcıya uygun maliyet sunulması açısından önemine dikkat çekti.
Öte yandan elektriğin tüketiciye ne kadara ulaştığı da dönüşümün hızını belirliyor. Octopus Energy CEO’su Greg Jackson, elektrikli araçlar ve ısı pompalarının daha düşük maliyetle kullanılabilmesi için elektrik sisteminin daha esnek hale gelmesi gerektiğini söyledi. Birol da %35 hedefine ulaşmanın önündeki en büyük engellerden birinin elektrik maliyeti olduğunu belirterek tüketicinin elektrikli teknolojilere geçebilmesi için elektriğin ucuzlaması gerektiğini vurguladı.
Etiyopya’dan “35’e 35” Taahhüdüne Destek
Görüşmelerde hedefin devamlılığı açısından önemli bir açıklama da gelecek COP32 Başkanlığı adına geldi. Dr. Selam Kidane Abebe, Etiyopya’nın 35’e 35 Küresel Elektrifikasyon Taahhüdü’nü desteklediğini ve onayladığını duyurdu. Türkiye ve Avustralya ile çalışacaklarını belirtti. Böylece Türkiye’nin COP31’de öne çıkardığı elektrifikasyon gündemi, bir sonraki konferansa ev sahipliği yapacak ülkenin de desteğini almış oldu.
Öte yandan Avrupa Komisyonu’nun enerjiden sorumlu üyesi Dan Jørgensen, Electrify Now Finansman Koalisyonu’nun başlatıldığını açıkladı. Hükümetleri, kalkınma bankalarını ve özel finansmanı bir araya getiren koalisyon, gelişmekte olan ülkelerin ihtiyaçlarından hareketle elektrifikasyon yatırımlarını hızlandırmayı amaçlıyor.
Jørgensen’in katılımını duyurduğu ortaklar arasında Avrupa Yatırım Bankası, Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası, Green Finance Institute, Institutional Investors Group on Climate Change ve Birleşmiş Milletler Sınai Kalkınma Teşkilatı bulunuyor. Amaç, elektrik üretimi ve şebeke yatırımlarıyla birlikte hanelerin ve işletmelerin elektrikli ekipmanlara erişimini de kolaylaştırmak.
Yeni Elektrik Altyapısında Hangi Ekipmanlar Kullanılacak?
Almanya’nın gündeme getirdiği konu ise yeni elektrik altyapısının hangi ekipmanlarla kurulacağı. Federal Çevre Bakanlığı Müsteşarı Heike Henn, elektrifikasyonun elektrik üretimindeki emisyonların azaltılmasıyla birlikte ilerlemesi gerektiğini söyledi. Henn’e göre şebekeler genişletilirken geçmişteki hataların tekrarlanmaması gerekiyor. SF6, yani kükürt hekzaflorür, elektrik şebekelerinde yalıtım amacıyla kullanılan, güçlü sera etkisine sahip bir gaz. Bu gazın yerine alternatiflerin tercih edilmesi, temiz enerjiye geçiş için büyütülen şebekelerden kaynaklanabilecek emisyonların da azaltılmasını sağlayabilir.
