Fosil yakıt kaynaklı hava kirliliği, dünya genelinde yılda 2,73 milyon kişinin ölümüne yol açıyor. Fosil yakıtlardan uzaklaşmak, hükümetlerin halk sağlığını korumak için atabileceği en etkili adımlardan biri. Türkiye’den ve dünyanın farklı yerlerinden sağlık uzmanları, Türkiye ve Avustralya’ya COP31 kararlarında halk sağlığına öncelik verme çağrısı yaptı. Ortak çağrıda, “COP31 Başkanlıklarını üstlenen Türkiye ve Avustralya’yı, Fosil Yakıtlardan Uzaklaşma Yol Haritası’nı halk sağlığını merkeze alarak ilerletmeye çağırıyoruz.”
COP31’in ev sahibi Türkiye ve zirvenin müzakere başkanı Avustralya’dan iklim ve sağlık uzmanları, iki ülkenin COP31 başkanlıklarına ortak çağrı yaptı. Zirvede, Temiz Hava Hakkı Platformu (THHP) ve Kanada Çevre İçin Hekimler Derneği (CAPE), Küresel İklim ve Sağlık İttifakı’nın (GCHA) desteğiyle düzenledikleri basın toplantısında, COP31’de alınacak tüm kararlarda halk sağlığına öncelik verilmesini istedi.
İlk somut adım olarak da Türkiye ve Avustralya’dan, Brezilya’nın COP30’da başlattığı Fosil Yakıtlardan Uzaklaşma Yol Haritası’nı (Transitioning Away from Fossil Fuels – TAFF) halk sağlığını merkeze alarak ilerletmeleri talep edildi.
“Kirliliğin Azalmasıyla milyonlarca İnsanın Hayatı Kurtulabilir”
Toplantının moderatörü, CAPE Sağlık ve Ekonomi Politikaları Direktörü Dr. Leah Temper, açılışta şöyle konuştu: “Bugüne dek yol haritası görüşmelerinde sağlık gündeme gelmedi. Fosil yakıtlardan uzaklaşmak, 21. yüzyılda halk sağlığını iyileştirmek için en büyük fırsatlardan biri. COP31 başkanlıklarını bu fırsatı değerlendirmeye çağırıyoruz. Dünyanın dört bir yanından hekimler, hemşireler ve sağlık çalışanları; ülkelerin, halk sağlığının iyileştirilmesini enerji dönüşümünün açık hedeflerinden biri olarak belirlemelerini istiyor. Kirliliğin azalmasıyla sağlık harcamaları düşebilir ve milyonlarca insanın hayatı kurtulabilir. Geçişte çalışanların ve etkilenen toplulukların sağlığını da gözetmek gerekiyor.”
Dünyada Her Yıl 2,73 milyon Kişi Hava Kirliliği Yüzünden Hayatını Kaybediyor!
Lancet Countdown’ın 2026 raporuna göre fosil yakıt kaynaklı hava kirliliği dünyada yılda yaklaşık 2,73 milyon kişinin ölümüne yol açıyor. Rapor, 2016’dan bu yana hava kirliliğini azaltan 77 ülkede yılda yaklaşık 323 bin ölümün önüne geçildiğini de ortaya koyuyor. Net fosil yakıt teşviklerinin 2016’dan bu yana iki katına çıktığına işaret eden rapora göre Paris Anlaşması’ndan bu yana toplam teşvikler 6,2 trilyon dolara ulaştı.
“Fosil Yakıtların Sağlık Maliyetleri Her Ülkede Hesaplanabilir”
THHP Yürütme Kurulu Üyesi Prof. Dr. Gamze Varol, “THHP ile Enerji ve Temiz Hava Araştırma Merkezi’nin (CREA) raporuna göre fosil yakıt kaynaklı ince partikül madde (PM₂.₅) kirliliği Türkiye’de 2024’te yaklaşık 26 bin 500 erken ölüme katkıda bulundu. Sağlık etkileri doğumdan önce başlayabiliyor. Çalışma, 2024’te yaklaşık 8 bin erken doğumu, 8 bin 200 düşük doğum ağırlıklı doğumu, 5 bin 100 yeni çocukluk çağı astım vakasını ve astımla ilişkili 6 bin 500 acil servis başvurusunu bu kirlilikle ilişkilendirdi. Yıllık sağlık kaynaklı ekonomik maliyeti yaklaşık 55 milyar dolar olarak hesapladık. Bu tutar Türkiye’nin 2024 GSYH’sinin %4,1’ine karşılık geliyor” diyerek, konuşmasına şunları ekledi: “Fosil yakıtların sağlık maliyetleri her ülkede hesaplanabilir. Sağlık uzmanları bu maliyetleri görünür kılmalı ve verileri karar süreçlerine taşımalı.”
THHP, kömürden çıkış planının çalışanların gelirlerini, sosyal ve sağlık haklarını korumasını, kömür bölgelerinde yeni iş ve geçim olanakları yaratmasını istiyor. Türkiye’nin, fosil yakıtların çıkarılmasından tüketimine kadar ortaya çıkan sağlık etkilerini dikkate alarak bu yakıtları sağlığa zararlı ürünler olarak tanıması, platformun bir diğer talebi.
“Avustralya Verdiği Taahhütleri Yerine Getirmeli”
Doğalgaz üretimi ve işlenmesi sırasında benzen ve diğer uçucu organik bileşiklere maruz kalmanın sağlık riski yarattığını söyleyen Avustralya İklim ve Sağlık İttifakı İcra Direktörü Michelle Isles; aşırı sıcaklar, seller ve fırtınaların yarattığı sağlık risklerinin de Avustralya sınırlarını aştığını vurguladı.
Pasifik ülkeleri küresel emisyonların yalnızca %0,02’sinden sorumlu. Buna karşın iklim değişikliği bölgede sağlığı, gıda ve su güvenliğini, temel sağlık hizmetlerine erişimi ve toplulukların kara ve okyanusla kültürel bağlarını tehdit ediyor.
Isles, “Pasifik liderleri fosil yakıt üretimindeki artışın durdurulmasını, etkili iklim finansmanı sağlanmasını ve ülkelerini ilgilendiren kararlarda söz sahibi olmayı talep ediyor. Avustralya, bu topluluklara verdiği taahhütleri yerine getirmeli” dedi.
Türkiye, 2024’te elektriğinin yaklaşık % 35’ini kömürden üretti. Avustralya dünyanın önde gelen kömür ve doğal gaz ihracatçıları arasında. Uzmanlar, her iki ülkenin fosil yakıt politikalarında sağlık etkilerini hesaba katması ve kendi ülkelerinde somut adımlar atmaları gerektiğini dile getirdi.
“Fosil Yakıtların Çıkarılması ve Tüketiminden Kaynaklanan Kirlilik Sınırları Aşıyor”
Our Common Air Komisyon Üyesi ve eski Brezilya Çevre Bakanı Izabella Teixeira da fosil yakıtlardan uzaklaşmanın iklim değişikliğiyle mücadele ve halk sağlığının korunması için vazgeçilmez olduğunu ifade etti: “Fosil yakıtların çıkarılması ve tüketiminden kaynaklanan kirlilik sınırları aşıyor. Kirlilik kaynağından çok uzakta yaşayan insanların sağlığını da etkiliyor. COP31, Belém’de başlayan çalışmaları sürdürmek ve halk sağlığını adil enerji dönüşümünün temel hedeflerinden biri haline getirmek için bir fırsat.”
“Halk Sağlığını İyileştirmek hem Harekete Geçme Nedenlerimizden Biri hem de Başarı Ölçütümüz Olmalı”
Toplantıya katılamayan Our Common Air Komisyon Üyesi ve Dünya Sağlık Örgütü’nün eski Halk Sağlığı, Çevre ve Sağlığın Sosyal Belirleyicileri Direktörü Dr. Maria Neira ise şu mesajı iletti: “Temiz ve yenilenebilir enerjiye daha hızlı geçmek, bugün insanların daha temiz hava solumasına ve gelecek kuşaklar için daha güvenli bir iklimin oluşmasına katkı sağlayabilir. Her gecikme, daha fazla insanın hava kirliliğine daha uzun süre maruz kalması anlamına geliyor. Halk sağlığını iyileştirmek hem harekete geçme nedenlerimizden biri hem de başarı ölçütümüz olmalı.”
Sağlıklı Bir Çevrede Yaşama Hakkı
Zirvede düzenlenen etkinlikte, fosil yakıtlardan uzaklaşmanın sağlık hakkı ve sağlıklı bir çevrede yaşama hakkı açısından taşıdığı önem de ele alındı. Sağlık otoriteleri, fosil yakıt faaliyetlerinden etkilenen toplulukların sağlık ve çevre maliyetlerini üstlendiğini, bu faaliyetlerin faydalarından ise aynı ölçüde yararlanamadığını belirtti. Bu topluluklara öncelik verilmesini, karar süreçlerine katılımlarının sağlanmasını, geçmişten kalan kirliliğin ve çevresel zararın giderilmesini istedi.
“Her Finansman Kararı Aynı Zamanda Bir Sağlık Kararıdır”
Kanada Senatosu Québec (Bedford) Senatörü Rosa Galvez ise şunları dile getirdi: “Bir mühendis, fosil yakıtsız bir geleceği savunan bir parlamenter ve Kanada’nın İklimle Uyumlu Finans Yasası’nı kaleme alan kişi olarak şunu öğrendim: Her finansman kararı aynı zamanda bir sağlık kararıdır. Fosil yakıtlara kaynak aktarmaya devam ettiğimizde emisyonları artırıyor, havayı kirletiyor, kronik hastalıklara ve erken ölümlere yol açıyor, sağlık hizmetlerinin maliyetini yükseltiyoruz. Bu nedenle iklim hedefleriyle uyumlu bir finans sistemi kurmak çevre açısından bir zorunluluk. Aynı zamanda hükümetlerin halk sağlığını korumak için atabileceği en etkili adımlardan biri. Hekimler ve politika yapıcılar aynı amaç için çalışıyor: Zararın önüne geçerek insanların hayatını korumak.”
“İnsan Hakları Açısından Bir Zorunluluk”
“Fosil yakıtların kullanımına kademeli olarak son vermek, insan hakları açısından bir zorunluluk” diyen Birleşmiş Milletler İnsan Hakları ve İklim Değişikliği Özel Raportörü Elisa Morgera, konuşmasını şöyle sürdürdü: “İklim değişikliğinin sağlık üzerindeki etkilerine ek olarak, fosil yakıtların çıkarılması, işlenmesi, taşınması ve tüketilmesi, ayrıca bu süreçlerde ortaya çıkan atıklar, sağlık hakkımızı zedeliyor. Fosil yakıtlar ve bunlardan elde edilen plastik, gübre ve pestisit gibi ürünler de toprağı ve okyanusları kirletiyor, doğal yapısını bozuyor. Bu durum, gıda ve su hakkımızı zedeliyor ve sağlığımıza daha fazla zarar veriyor. Fosil yakıtlara bağımlılığın sürmesi, derinleşen ekonomik eşitsizlikler, artan hayat pahalılığı ve silahlı çatışmalarla da bağlantılı. Bunların her biri sağlığımızı olumsuz etkiliyor. Bu zararlar birbiriyle bağlantılı ve etkileri zamanla birikiyor. Hepsini önleyebiliriz. Fosil yakıt kullanımına kademeli olarak son vermenin, daha sağlıklı kalkınma yolları belirlememize ve daha güvenli ekonomiler kurmamıza nasıl yardımcı olacağını tartışmalıyız.”
Sağlık uzmanları, toplantının sonunda ortak çağrılarını şöyle dile getirdi: “Bilimsel veriler, fosil yakıtların halk sağlığına verdiği zararı ve hava kirliliğinin azaltılmasıyla erken ölümlerin önlenebildiğini ortaya koyuyor. COP31’de alınacak tüm kararlar buna göre şekillenmeli. COP31 Başkanlıklarını üstlenen Türkiye ve Avustralya’yı, Fosil Yakıtlardan Uzaklaşma Yol Haritası’nı halk sağlığını merkeze alarak ilerletmeye çağırıyoruz.”








