EKOIQ
İran Savaşı’nın etkisiyle dünya gıda fiyatları son üç yılın en yüksek seviyesine ulaştı. Ekonomistler ise tedarik zincirlerinin küresel ısınmaya bağlı aşırı hava olaylarının körüklediği “aynı anda iki şokla” karşı karşıya kaldığını ifade ediyor. Avrupa’daki son sıcak hava dalgaları, iklimin temel koşullarının değişmekte olduğunun bir hatırlatıcısıyken El Niño, “iklim kaynaklı enflasyon”u yeniden gündeme getirdi. Üstelik 2026-27 El Niño’sunun, “çok güçlü” bir olaya dönüşme ihtimali tarihte benzeri görülmemiş düzeyde yüksek!
Ekonomistler, bu yıl yaşanabilecek “süper” bir El Niño hava döngüsünün küresel gıda fiyatlarında 2028’e kadar sürebilecek ciddi bir şoka yol açabileceği konusunda uyarıyor. İran Savaşı dünya gıda fiyatlarını son üç yılın en yüksek seviyesine taşırken, ekonomistler tedarik zincirlerinin küresel ısınmaya bağlı aşırı hava olaylarının körüklediği “aynı anda iki şokla” karşı karşıya kaldığını belirtiyor.
2026-27 El Niño’su “Çok Güçlü” Bir Olaya Dönüşebilir!
Bilim insanları, rüzgar düzenlerindeki değişimlerin daha sıcak suların ekvatoral Pasifik’in orta ve doğu kesimlerine yayılmasına izin vermesiyle oluşan 2026-27 El Niño’sunun, sıcak hava dalgalarını, selleri ve daha şiddetli fırtınaları tetikleyebilecek “çok güçlü” bir olaya dönüşme ihtimalinin tarihte benzeri görülmemiş düzeyde yüksek olduğunu ifade etti.
Gayriresmi olarak “Süper El Niño” ya da “Godzilla El Niño” olarak adlandırılan bu olayla ilgili olarak, ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi (National Oceanic and Atmospheric Administration – NOAA), geçen ay Pasifik’te ısınma koşullarının oluşmaya başladığını doğruladı. Yılın ilerleyen dönemlerinde ise deniz yüzeyi sıcaklıklarının normal seviyelerin 2 dereceden fazla üzerine çıkma olasılığının %63 olduğunu açıkladı.
Dünyanın dört bir yanındaki haneler zaten hızla artan yaşam maliyetlerinin baskısını hissederken, uzmanlar aşırı güçlü bir El Niño’nun bu baskıyı daha da artırabileceğini söylüyor. Enflasyonda yeni bir şok yaşanma ihtimali, merkez bankalarını da tedirgin ediyor ve faiz oranlarının yüksek seviyelerde tutulmaya devam edilebileceği yönündeki kaygıları artırıyor.
Önceki El Niño’lardan Daha Güçlü Olabilir
Örneğin İtalyan bankası UniCredit’in analistleri bir araştırma notunda, “El Niño, ‘iklim kaynaklı enflasyon’u yeniden gündeme getiriyor” değerlendirmesinde bulundu. Analistler, “Avrupa’daki son sıcak hava dalgaları, iklimin temel koşullarının zaten değişmekte olduğunun bir hatırlatıcısı. El Niño, küresel ısınmanın etkilerini güçlendirerek yılın ilerleyen dönemlerinde yeni bir baskı katmanı oluşturabilir” ifadelerini kullandı.
Milyonlarca İnsan Hayatını Kaybetmişti
Doğal olarak ortaya çıkan bu meteorolojik olgunun, geçmişte hasatlar ve gıda tedarik ağları üzerinde önemli etkileri oldu. Bir yüzyıldan daha uzun süre önce meydana gelen ve muhtemelen kayıtlardaki en şiddetli El Niño; Çin, Güney Afrika, Brezilya, Mısır ve Hindistan’da yıkıcı kuraklıklara yol açtı. Sömürge yönetimlerinin kötüleştirdiği koşullar altında kıtlıkların yaşanmasına neden olan bu olay sonucunda milyonlarca insan hayatını kaybetti. Bunların arasında 1876-78 yıllarında Hindistan’da 6 milyondan fazla kişi öldü.
1981-82, 1996-97, 2015-16 ve 2023-24 yıllarında yaşanan El Niño olayları da kayıtlara geçen en güçlü örnekler arasında yer alıyor. Ancak NOAA’nın projeksiyonları, 2026-27 döngüsünün bunlardan da daha şiddetli olabileceğine işaret ediyor. Bu durum, kuraklık ve sellerin tarımsal üretime zarar verme ve küresel gıda arzını sekteye uğratma riskini artırıyor.
Olumsuz Etkisi Tüm Dünyada Hissedilecek
Goldman Sachs analistlerine göre, bu El Niño’nun gücü küresel gıda emtia fiyatlarında %15,8’lik bir artışa yol açabilecek. Bunun dünya genelinde zincirleme etkileri olacak. Örneğin banka, Euro Bölgesi’nde gıda fiyatlarının ortalama %1,3 oranında yükselebileceğini öngörüyor.
Bununla birlikte iklim kaynaklı etkilerin küresel gıda tedarik zincirine yansıması zaman aldığı için sonuçlar hemen ortaya çıkmayacak. Goldman Sachs’a göre bu gelişmelerin etkilerinin “tam anlamıyla hissedilmesi” 2028’in ikinci yarısına kadar sürebilecek. Bu gecikmenin temel nedeni, aşırı hava olaylarının tarımsal üretimi etkileme zamanlaması. Farklı ürünlerin ekim, büyüme ve hasat dönemleri birbirinden farklı olduğu için etkiler zamana yayılıyor. Ayrıca, önemli sevkiyatlarda kullanılan kanal ve nehirlerdeki su seviyeleri gibi lojistik sorunlar da süreci etkileyecek.
Şimdiden Ürünleri Etkilemeye Başladı
Goldman Sachs analistlerine göre ayrıca El Niño şimdiden ürünleri etkilemeye başladı bile. Hindistan’da muson mevsiminin normalden daha kurak geçmesine neden olurken, bazı bölgeler olağan yağış miktarının yalnızca %25’ini aldı, orta Hindistan’ın bazı kesimleri ise ancak %50’sini aldı. Bu durumun da buğday, pirinç ve şeker kamışı arzını etkileyebileceği düşünülüyor.
Bu etkinin dünyanın dört bir yanında hissedilmesi bekleniyor. Analistler, Güneydoğu Asya’daki kuraklıkların işlenmiş gıdalarda önemli bir bileşen olan palm yağı arzını etkileyebileceğini, ayrıca kahve ve kakao hasatlarının da zarar görebileceğini belirtiyor. Daha sıcak ve nemli koşullar, hastalıkların yayılmasını da hızlandırarak ilerleyen yıllarda tarımsal verim üzerinde olumsuz etkiler yaratabilecek.
Yaklaşık 342 milyar dolar Değerinde Üretim Kaybı Yaşanabilir
Avrupa Merkez Bankası (ECB), üç yıl önce yaptığı bir değerlendirmede, güçlü bir El Niño’nun küresel gıda emtia fiyatlarını %9’a kadar artırabileceğini tahmin etmişti. En büyük fiyat sıçramalarının ise soya fasulyesi, mısır ve pirinçte görülmesi bekleniyordu.
UniCredit’e göre ise aşırı güçlü bir El Niño senaryosunun gerçekleşme ihtimali hâlâ yüksek. Banka, böyle bir senaryonun küresel tarımsal üretimde %14,3’lük bir kayba yol açabileceğini, bunun da yaklaşık 342 milyar dolar değerinde üretim kaybı anlamına geleceğini belirtiyor.
Prof. M. Levent Kurnaz
