Akdeniz’de Rodos Adası Büyüklüğünde Deniz Çayırı Kaybedilebilir!

Kıyıları korumak, birçok balık türüne sığınak sağlamak ve karbon depolamak gibi çok kritik işlevlere sahip olan deniz çayırları; Akdeniz’in en önemli doğal ekosistemlerinden biri. Ancak deniz çayırlarının beşte biri iklim değişikliği nedeniyle yüzyıl sonuna kadar yok olma tehlikesiyle karşı karşıya! Bir araştırmaya göre, deniz çayırları, 2031-2050 döneminde %6 ila 12, yüzyıl sonuna kadar ise yaklaşık %20 daralabilir. Yaklaşık 2500 kilometrekareyi bulan bu kayıp, Rodos Adası’na denk büyüklükte bir habitat kaybı demek.

Dr. Gültekin YILMAZ

Akdeniz’in en önemli doğal ekosistemlerinden biri olan deniz çayırlarının beşte biri, iklim değişikliği nedeniyle yüzyıl sonuna kadar yok olabilir. İtalyan ve Fransız araştırma kurumlarından bilim insanlarının yayımladıkları yeni bir makaleye göre giderek sıklaşan ve şiddetlenen deniz sıcak hava dalgaları başta olmak üzere iklim değişikliği kaynaklı baskılar, deniz çayırı habitatlarının daralmasına ve sağladıkları ekosistem hizmetlerinin zayıflamasına yol açabilir.

Deniz çayırları; kıyıları korumak, birçok balık türüne sığınak sağlamak ve karbon depolamak gibi çok kritik işlevlere sahip. İtalyan bilim insanlarının yayımladıkları bir başka araştırmada ise bu gibi faydaların ekonomik değeri ilk kez hesaplandı. Buna göre deniz çayırı habitatlarının kaybolması, senede 1 milyar euroya yakın kayba yol açabilir. Üstelik araştırmacılar, bu hesaplamanın, deniz çayırlarının sağladığı tüm faydaları kapsamadığına ve gerçek değerin çok daha yüksek olabileceğine dikkat çekiyor.

Deniz Çayırı Habitatlarının Beşte Biri Yok Olabilir 

İklim değişikliği nedeniyle deniz çayırı habitatlarının yüzyıl boyunca ne kadar daralacağını modelleyen, Ecological Informatics dergisinde yayımlanan bir makaleye göre deniz çayırı habitatlarının, 2031-2050 döneminde %6 ila 12, yüzyıl sonuna kadar ise yaklaşık %20 daralması bekleniyor. Yaklaşık 2500 kilometrekareyi bulan bu kayıp, Rodos Adası’na denk büyüklükte bir habitat kaybı anlamına geliyor.

Gerilemenin başlıca nedenlerinden biri; sıklığı, uzunluğu ve şiddeti giderek artan denizel sıcak hava dalgaları. Akdeniz’in baskın deniz çayırı türü Posidonia oceanica üzerine yapılan uzun dönemli gözlemler; yıllık ortalama sıcaklığın yaklaşık 20 derecenin, yaz aylarındaki maksimum sıcaklığın ise 26,5 derecenin üzerine çıktığı bölgelerde belirgin gerilemeler yaşandığını gösteriyor. Denizel sıcak hava dalgaları, bu eşiklerin uzun süre aşılmasına neden olarak doku hasarını artırıyor, büyümeyi yavaşlatıyor ve çayır kayıplarını hızlandırıyor.

“Karbon Bombası” Riski 

Üstelik deniz çayırları, küresel iklim sistemi için de kritik öneme sahip. Akdeniz’in en önemli mavi karbon depoları arasında yer alan bu habitatlar, atmosferden çektiği karbondioksidi canlı dokularında ve deniz tabanındaki sedimentlerde, yüzyıllarca depolayabiliyor. Ne var ki iklim değişikliği, bu yutakları da giderek zayıflatıyor.

Araştırmaya göre bu habitatlarda yaşanacak kayıp, deniz çayırlarının karbon tutma kapasitesini de yüzyıl boyunca azaltacak. Kayıpların yüzyıl sonunda %3,5 ila 6 arasında olacağı hesaplanıyor. Ancak asıl tehlike, deniz çayırlarının geçmiş yüzyıllar boyunca biriktirdiği karbonun yeniden atmosfere dönmesi riski.

Araştırmacılar bu olasılığı bir “karbon bombası” olarak tanımlıyor. Isınma ve insan kaynaklı baskılar deniz çayırlarını zayıflattıkça, iklim değişikliğinin etkilerini azaltan bu doğal sistemler, iklim değişikliğini hızlandırabilecek bir kaynağa dönüşme riski taşıyor.

Kirlilik ve Zararlı Alg Patlamaları da Artabilir

Deniz çayırlarının kaybı, su kalitesini koruyan diğer doğal süreçleri de zayıflatıyor. Örneğin tarımsal ve kentsel faaliyetler sonucu denizlere akan fazla azotu uzaklaştırma kapasitesinin, yüzyıl ortasına kadar %6 ila 12 arasında, yüzyıl sonuna kadar ise yaklaşık %20 azalabileceği tahmin ediliyor. Bunun sonucunda kıyı suları; besin tuzu kirliliğine, zararlı alg patlamalarına ve su berraklığının azalmasına karşı daha hassas hale gelebilir.

Yok Olmaları Yılda 912 milyar euro Kayıp Demek

Deniz çayırı habitatlarının sağladığı ekosistem hizmetlerinin ekonomik değerini ayrıntılı biçimde ortaya koyan bir diğer çalışma, bu ekosistemlerin balıkçılık ve doğa temelli kıyı rekreasyonuna sağladığı yıllık dolaylı katkıyı yaklaşık 116 milyon euro olarak hesaplıyor. Bu değer, deniz çayırlarının balık stoklarını besin ağı üzerinden desteklemesi, ticari türlerin üretimine katkıda bulunması ve kıyı turizmi ile rekreasyon faaliyetlerini mümkün kılması gibi işlevlerden kaynaklanıyor. Üstelik bu hesaplamalar oldukça ihtiyatlı; nitekim çalışmada yalnızca belirli balık türleri ve sınırlı sayıda ekosistem hizmeti değerlendiriliyor.

Ancak deniz çayırlarının ekonomik önemi, bu yıllık dolaylı katkıyla sınırlı değil. Çalışmaya göre çayırlarının tamamen ortadan kalkması halinde, onların desteklediği balıkçılık ve doğa turizmi faaliyetleriyle bağlantılı yaklaşık 912 milyon euroluk yıllık ekonomik akış risk altına girebilir. Başka bir ifadeyle, 116 milyon euro deniz çayırlarına doğrudan atfedilebilen dolaylı katkıyı gösterirken, yaklaşık bir milyar euroluk tutar, bu habitatların yok olması halinde sürdürülebilirliği tehlikeye girecek daha geniş ekonomik sistemi ifade ediyor.

Yerel Önlemler Deniz Çayırları Üzerindeki Baskıyı Azaltabilir

Bilim insanlarının dikkat çektikleri önemli bir nokta ise deniz çayırlarının tahribatından yalnızca sıcaklık artışlarının değil, insan kaynaklı baskıların da sorumlu olması.

• Tuzluluk değişimleri,
• Tarımsal kökenli besin tuzu kirliliği,
• Kıyı yapılaşması,
• Tekne çapaları,
• Dip taraması,
• Yoğun gemi trafiği gibi baskılar aynı anda etkili olduğunda, habitat kaybı çok daha büyük oluyor.

Dolayısıyla yerelde atılacak adımlar kendi başına küresel iklim değişikliğini durdurmak için yeterli olmasa da deniz çayırlarının karşı karşıya olduğu baskıyı azaltabilir.

• Atıksu arıtımının iyileştirilmesi,
• Besin tuzu girişlerinin azaltılması,
• Kıyı planlamaları ve tekne çapalarının sınırlandırılması, deniz çayırlarının iklim değişikliğine direncini artırabilecek uygulamalar arasında.