EKOIQ
Dönüşümün arkasındaki temel motivasyon dikkatle incelendiğinde, çoğu zaman gözden kaçan farklı bir gerçeklik ortaya çıkıyor. Türkiye’de sürdürülebilirlik uygulamalarının gelişimi yalnızca iç dinamiklerin, çevresel farkındalığın veya gönüllü kurumsal vizyonların sonucu olmadı. Süreç, aynı zamanda küresel tedarik zincirlerinin değişen beklentileri, Avrupa Birliği’nin (AB) iklim ve ticaret politikaları, uluslararası markaların tedarikçi standartları ve yatırımcıların değişen risk algısıyla hız kazandı.
Erhan BAYKAN, Sürdürülebilirlik ve Sosyal Uygunluk Sistemleri Uzmanı
Küresel Tedarik Zincirlerinin Gölgesinde, İhracatın Dönüştürdüğü Türkiye
Son yıllarda sürdürülebilirlik kavramı, Türkiye iş dünyasının en sık kullandığı ifadelerden biri haline geldi. Karbon ayakizi hesaplamaları, ESG raporlamaları, döngüsel ekonomi, Avrupa Yeşil Mutabakatı, sosyal uygunluk denetimleri ve insan hakları odaklı tedarik zinciri yönetimi artık yalnızca uluslararası şirketlerin değil, orta ölçekli üreticilerin de gündeminde yer alıyor. Bundan yalnızca 10 yıl önce sınırlı sayıda şirketin ilgi alanına giren bu kavramlar, bugün özellikle ihracat yapan işletmeler açısından stratejik planlamanın, müşteri ilişkilerinin ve pazara erişim koşullarının önemli bir parçasına dönüşmüş durumda.
Bu tablo, ilk bakışta Türkiye’de sürdürülebilirlik kültürünün önemli ölçüde geliştiğini düşündürüyor. Gerçekten de enerji ve kaynak verimliliği, emisyonların ölçülmesi, çevresel performansın izlenmesi ve sürdürülebilir üretimin desteklenmesi artık Türkiye’nin sanayi ve ticaret politikalarında daha görünür bir yer tutuyor. Türkiye’nin 2021 yılında yayımladığı Yeşil Mutabakat Eylem Planı da yeşil dönüşümü yalnızca çevresel bir hedef olarak değil, uluslararası ticaretle bütünleşmenin ve küresel tedarik zincirlerindeki konumunu güçlendirmenin bir unsuru olarak ele alıyor.
Ancak dönüşümün arkasındaki temel motivasyon dikkatle incelendiğinde, çoğu zaman gözden kaçan farklı bir gerçeklik ortaya çıkıyor. Türkiye’de sürdürülebilirlik uygulamalarının gelişimi yalnızca iç dinamiklerin, çevresel farkındalığın veya gönüllü kurumsal vizyonların sonucu olmadı. Süreç, aynı zamanda küresel tedarik zincirlerinin değişen beklentileri, Avrupa Birliği’nin (AB) iklim ve ticaret politikaları, uluslararası markaların tedarikçi standartları ve yatırımcıların değişen risk algısıyla hız kazandı. Bu nedenle Türkiye’nin sürdürülebilirlik dönüşümünü, içeriden doğan ve daha sonra dış dünyaya açılan tek yönlü bir kültürel değişim olarak değerlendirmek eksik kalır. Özellikle ihracata dayalı sektörlerde dönüşüm, çoğu zaman dış pazarlardan gelen ekonomik sinyallerin, müşteri taleplerinin ve pazara erişim koşullarının işletme yönetimine taşınmasıyla başladı. Sürdürülebilirlik, böylece çevresel veya etik bir tercih olmanın ötesine geçerek ticari devamlılık, rekabet gücü ve kurumsal dayanıklılık meselesine dönüştü.
Türkiye’nin dış ticaret yapısı bu etkinin neden bu kadar güçlü olduğunu açık biçimde ortaya koyuyor. AB, Türkiye’nin başlıca ticaret ortağı ve ihracat pazarı olmayı sürdürüyor. Avrupa Komisyonu’nun 2025 yılı verilerine göre, Türkiye’nin mal ihracatının yaklaşık %42,7’si AB ülkelerine yöneldi. Bu düzeyde bir ekonomik bütünleşme, Avrupa’da geliştirilen sürdürülebilirlik düzenlemelerinin etkisinin AB sınırları içinde kalmaması anlamına geliyor. Avrupa pazarına üretim yapan Türk işletmeleri, hukuken ilgili düzenlemelerin doğrudan muhatabı olmasa bile müşterilerinden gelen veri, izlenebilirlik, emisyon, insan hakları ve durum tespiti talepleri üzerinden bu dönüşümün fiili kapsamına girebiliyor.
Avrupa Yeşil Mutabakatı da yalnızca geleneksel anlamda bir çevre politikası olarak tasarlanmadı. AB, 2050 yılında iklim nötr bir ekonomi oluşturma hedefini yeni bir büyüme stratejisiyle ilişkilendirerek sanayi, enerji, finansman, tarım, ulaşım ve dış ticaret politikalarını iklim hedefleri çevresinde yeniden şekillendirmeye yöneldi. Dolayısıyla yeşil dönüşüm, üretimin nasıl gerçekleştirildiğinin yanı sıra hangi ürünlerin, hangi bilgilerle, hangi çevresel ve sosyal koşullar altında Avrupa pazarına erişebileceğini de belirleyen yeni bir ekonomik mimarinin parçası haline geldi.
Bu mimarinin en görünür bileşenleri arasında Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM), Kurumsal Sürdürülebilirlik Raporlama Direktifi, Kurumsal Sürdürülebilirlik Durum Tespiti Direktifi ve Ormansızlaşmanın Önlenmesi Tüzüğü bulunuyor. Bu düzenlemelerin kapsamları, uygulama takvimleri ve yükümlülükleri aynı değil. Ayrıca AB; 2025 ve 2026 yıllarında CSRD, CSDDD ve CBAM başta olmak üzere bazı sürdürülebilirlik düzenlemelerinde sadeleştirme, kapsam daraltma ve takvim değişikliklerine gitti. Buna rağmen düzenlemelerin temel yönelimi değişmiş değil: Şirketlerden çevresel ve sosyal etkilerini daha sistematik biçimde tanımaları, ölçmeleri, yönetmeleri ve belirli koşullarda değer zincirlerine ilişkin bilgi sunmaları bekleniyor.
Kurumsal sürdürülebilirlik durum tespiti yaklaşımı, şirketlerin yalnızca kendi operasyonlarını değil, belirli koşullar altında bağlı ortaklıklarını ve küresel değer zincirlerindeki etkilerini de değerlendirmesini öngörüyor. Ormansızlaşmanın Önlenmesi Tüzüğü ise kapsama giren emtiaların ve bunlardan üretilen belirli ürünlerin ormansızlaşmayla bağlantılı olmadığının gösterilmesini gerektiriyor. SKDM de karbon yoğun sektörlerde üretim kaynaklı gömülü emisyon bilgisini dış ticaretin doğrudan unsurlarından biri haline getiriyor.
Böylece sürdürülebilirlik, yalnızca çevre birimlerinin veya kurumsal iletişim departmanlarının konusu olmaktan çıkıyor. Satın alma, üretim planlama, finans, insan kaynakları, iş sağlığı ve güvenliği, enerji yönetimi, lojistik, bilgi sistemleri ve üst yönetim kararları aynı dönüşümün parçaları haline geliyor. Bir işletmenin rekabet gücü artık yalnızca kaliteli ürünü doğru fiyata ve zamanında teslim etmesine değil; ürünün hangi kaynaklarla üretildiğini, hangi emisyonları oluşturduğunu, tedarik zincirinde hangi sosyal risklerle karşılaşıldığını ve bu risklerin nasıl yönetildiğini gösterebilmesine de bağlı hale geliyor.
Yaklaşık 20 yıldır tekstil sektöründe sosyal uygunluk ve sürdürülebilirlik alanında çalışan bir uzman olarak, bu dönüşümün sahadaki yansımalarına birebir tanıklık ettim. Çok sayıda işletme karbon ayakizi hesaplamalarını, çevresel performans ölçümlerini, sosyal uygunluk sistemlerini veya insan hakları temelli yönetim mekanizmalarını başlangıçta kendi iç stratejilerinin doğal bir sonucu olarak değil, uluslararası müşterilerinin taleplerini karşılayabilmek amacıyla hayata geçirdi.
Etik politikalar, çalışan şikayet mekanizmaları, kimyasal yönetim sistemleri, çalışma saatlerinin izlenmesi, seragazı envanterleri, tedarikçi değerlendirme süreçleri ve şeffaflık kontrolleri çoğu işletmenin gündemine önce bir müşteri beklentisi, denetim kriteri veya sipariş devamlılığı şartı olarak girdi. Zamanla bu uygulamaların bir bölümü işletmelerin yönetim sistemlerine yerleşti; enerji tüketimini, atık miktarını, iş kazalarını, çalışan ilişkilerini ve kurumsal riskleri daha yakından izlemelerine imkan sağladı.
Burada küresel markaların ve Avrupa pazarının etkisini yalnızca bir “baskı” ilişkisi olarak tanımlamak yetersiz kalır. Küresel tedarik zincirleri kimi zaman işletmeler üzerinde ağır bir uyum yükü oluştururken aynı zamanda Türkiye’de henüz yeterince kurumsallaşmamış çevresel ve sosyal yönetim araçlarının yaygınlaşmasını sağlayan güçlü bir hızlandırıcı işlevi de gördü. OECD’nin KOBİ’lerin sürdürülebilirliği ve dayanıklılığı üzerine değerlendirmeleri de uluslararası ticarette yükselen sürdürülebilirlik taleplerinin ihracat destekleri, rekabetçilik politikaları ve sürdürülebilir değer zincirlerine katılım açısından giderek daha belirleyici hale geldiğini gösteriyor.
Bu durum, Türkiye’nin gerçekleştirdiği sürdürülebilirlik yatırımlarının değerini azaltmıyor. Tam tersine, ülkenin küresel üretim ağlarına entegrasyonunun çevresel ve sosyal standartların daha hızlı benimsenmesinde önemli bir rol oynadığını gösteriyor. Bununla birlikte dışarıdan gelen taleplere cevap vermekle gerçek anlamda bir sürdürülebilirlik kültürü oluşturmak arasında önemli bir fark bulunuyor.
Bir işletmenin yalnızca denetim yaklaşırken belge hazırlaması, müşterinin istediği verileri raporlaması veya sipariş kaybı riski ortaya çıktığında yatırım yapması, henüz sürdürülebilirliğin kurumsal karar mekanizmalarına bütünüyle yerleştiğini göstermez. Kalıcı dönüşüm, sürdürülebilirlik uygulamalarının müşteriden talep gelmediğinde de sürdürülmesini; çevresel ve sosyal performansın yalnızca denetim dönemlerinde değil, günlük yönetim kararlarında dikkate alınmasını gerektirir.
Bu nedenle asıl mesele, Türkiye’nin sürdürülebilirlik dönüşümünün dış taleplerle başlamış olması değildir. Asıl mesele, dışarıdan gelen bu ivmenin içeride ne ölçüde kalıcı bir yönetim kültürüne dönüştürülebildiğidir. Küresel müşteriler bir fabrikanın ölçüm yapmasını sağlayabilir, bir raporlama sistemi talep edebilir veya belirli standartlara uyumu ticari ilişkinin koşulu haline getirebilir. Ancak sürdürülebilirliği üretim kültürünün, yatırım kararlarının ve kurumsal kimliğin ayrılmaz parçasına dönüştürecek olan, işletmenin kendi yönetim iradesidir.
Türkiye’nin önündeki yeni dönem, sürdürülebilirliği yalnızca Avrupa’ya ihracat yapabilmenin maliyeti olarak değil; daha verimli üretimin, teknolojik yenilenmenin, nitelikli istihdamın, kurumsal dayanıklılığın ve uzun vadeli rekabet gücünün aracı olarak ele almasını gerektiriyor. Dış pazarların başlattığı değişim, içeride sahiplenildiği ölçüde gerçek bir dönüşüme dönüşebilir.
Küresel tedarik zincirleri Türkiye’nin yeşil dönüşümünün tek mimarı olmayabilir; ancak bugün ulaşılan noktada en etkili ve çoğu zaman görünmeyen mimarlardan biri olduğu açıktır. Bundan sonraki temel sorumluluk ise bu dönüşümü müşteri beklentilerine bağlı geçici bir uyum programı olmaktan çıkarıp ülkenin kendi ekonomik, toplumsal ve çevresel gelecek tasarımına dönüştürmektir.
Prof. M. Levent Kurnaz